عبد الرضا سالار بهزادى

152

بلوچستان در سالهاى 1307 تا 1317 قمرى ( فارسى )

الحال هم مجددا مأمور بمپور و جميع بلوچستان و مكران شده‌ام ، پنج ماه ديگر هم از آنجا خلاص نخواهم شد و در قوهء طاقت من نيست و بيش از اين قوهء خسارت را نه خودم دارم و نه سرباز و جمازّه سوار و به قدر هزار نفر سواى نوكر ديوانى بايد از بلوچها به همراه خودم در همه جا داشته باشم . چون حرف حسابى بود تصديق كردم ، قرار را به نه ماهه دادم و هرچه كردم بلكه تمكين نمايد مقدور نشد و اين سفر را هم [ مأموريت نظامى ابراهيم خان به بمپور را ] از واجبات مىدانستم و ملجأ و ناچار به قبول مواجب ساليانه شدم ؛ همين قدر را توانستم كه اگر ديوان قبول نكرد خود بايد از عهده برآيد . جواب داد كه نوشته مىسپارم و بعد از مراجعت خودم و سركردگان مىرويم طهران عرض حال خود را به اولياى دولت مىكنيم ؛ لابد قبول كرده ، نوشته از او گرفتم و ساليانه در خرج او منظور كردم . امروز صبحى او را با خوانين بلوچها و رؤساى سركردگان خلعتشان را داده مراجعت به بلوچستان دادم » . 301 گذشته از تعقيب رد پاى ابراهيم خان سعد الدوله در سفرنامهء فيروز ميرزا فرمانفرما ، اين سفرنامه حاوى اطلاعاتى دقيق و سودمند و نكاتى باريك راجع به اوضاع آن زمان است . يكى از قضايايى كه در اين سفرنامه بدان اشاره شد مسئلهء منطقهء « مند » ، مسقط الرأس طايفهء رند در بلوچستان است . چنان كه از نوشتهء فيروز ميرزا برمىآيد ، منطقهء مند واقع در شرق پيشين را كميسيون مرزى 1288 به خان كلات واگذار نموده بود : « . . . اين بنده كه نقشهء سرحدى را نداشت ؛ از قرار تقرير خوانين و بلوچها گويا اين مند را ميرزا معصوم خان از جزو بلوچستان خارج كرده . . . » ، 302 امّا حكومت بلوچستان حداقل تا آن زمان از واگذارى منطقه به كلات و سپس به انگليس خوددارى مىورزيده است و با آنكه طايفهء رند كه در آن منطقه سكونت داشتند مالياتى به دولت ايران نمىپرداختند ، معهذا حكومت بلوچستان ايران از آنها كه طايفه‌اى جنگجو و در كار رزم ورزيده بودند ، به هنگام درگيريها و لشكركشيها استفاده مىكرده است ؛ از جمله در همان هنگام مسافرت فرمانفرما به بلوچستان كه گويا خان كلات قصد تصرف منطقهء مند را نموده بود ، دلاور خان و ساير خوانين بلوچ براى مقابله با وى حاضر شده بودند . 303 فيروز ميرزا در اينجا اشاره مىكند كه كتابچهء ديگرى راجع به اوضاع سرحدى ايران و كلات نوشته كه قرار است براى شاه بفرستد . 304 اگر روزى اين كتابچه نيز پيدا شده و منتشر شود يقينا حاوى اطلاعات ذيقيمتى پيرامون اوضاع بلوچستان و مسائل و اختلافات مرزى آن منطقه خواهد بود . منطقهء مند اينك در بلوچستان پاكستان واقع است و بنا به قراين رفع تصرف ايران از آن منطقه و انضمام آن به بلوچستان انگليس بين سالهاى 1301 تا 1306 ه . ق . صورت گرفته است . نكتهء ظريف ديگرى در اين سفرنامه در باب سياست حكومت فيروز ميرزا فرمانفرما وجود دارد . در زمان قاجاريه به‌ويژه در طول سلطنت پنجاه‌سالهء ناصر الدين شاه بعضى از رجال و شاهزادگان به صورت حكام حرفه‌اى درآمده بودند همان‌طور كه بعضى نيز حالت وزراى حرفه‌اى گرفته بودند . در ميان حكام حرفه‌اى نيز هركدام در امرى و نوعى از حكومت